Ferte fortiter

A blogo longe afui gravis luctus causa. Quam ob rem nec scribere quivi nec desiderium aliorum scripta legere in me erat. Ne voluntas quidem cum aliis colloqui mihi erat. Totam me pervadebat dolor. Nec multum melius in dies me habeo, ideo commendo me auxilio clarorum scriptorum  qui de dolore tractaverunt ut me adiuvent. His diebus praesertim evolvo paginas a Seneca Ciceroneque scriptas, quae paulum animum meum sublevant.

IMG_4262

In Seneca lego:

Quemadmodum tot amnes, tantum superne deiectorum imbrium, tanta medicatorum uis fontium non mutant saporem maris, ne remittunt quidem, ita aduersarum impetus rerum uiri fortis non uertit animum: manet in statu et quidquid euenit in suum colorem trahit; est enim omnibus externis potentior. (De Providentia, II, 1)

Ergo malum, adversitates, dolor, aegritudo sunt periclitationes quibus vir fortis honestusque constantia respondet; exercitationes sunt quas libenter subit, non dissimiliter ab athletis, a militibus, a gladiatoribus. Enim marcet sine aduersario uirtus (De Providentia, II, 4)

Sed cur bonis multa tristia dura toleratu incidunt? Patrium deus – inquit philosophus – habet aduersus bonos uiros animum et illos fortiter amat et ‘operibus’ inquit ‘doloribus damnis exagitentur, ut uerum colligant robur.’ Viles autem resistere nequeunt et steriliter querunt, et nihilominus supervivunt; immo longius et facilius quam fortes vivunt. Contra labor optimos citat (De Providentia, V, 4). 

Cur igitur hominibus honestis calamitates accidunt, si Providentia exstat?

Fata nos ducunt et quantum cuique temporis restat prima nascentium hora disposuit. Causa pendet ex causa, priuata ac publica longus ordo rerum trahit: ideo fortiter omne patiendum est quia non, ut putamus, incidunt cuncta sed ueniunt. Olim constitutum est quid gaudeas, quid fleas, et quamuis magna uideatur uarietate singulorum uita distingui, summa in unum uenit: accipimus peritura perituri. Quid itaque indignamur? quid querimur? ad hoc parati sumus. Vtatur ut uult suis natura corporibus: nos laeti ad omnia et fortes cogitemus nihil perire de nostro. Quid est boni uiri? praebere se fato. Grande solacium est cum uniuerso rapi; quidquid est quod nos sic uiuere, sic mori iussit, eadem necessitate et deos alligat. (De Providentia, V, 7-8). 

Realitas ergo bona est nec sensu carens. Consequenter etiam dolor est exercitatio nobis a Deo inflicta ut humana virtus extare et firmari possit. Dolor quoque ergo bonum est.

Non dissimiliter de dolore Cicero dicit:

Ut enim fit in proelio, ut ignavus miles ac timidus, simul ac viderit hostem, abjecto scuto fugiat, quantum possit, ob eamque causam pereat non numquam etiam integro corpore, cum ei qui steterit, nihil tale evenerit, sic qui doloris speciem ferre non possunt, abjiciunt se atque ita adflicti et exanimati jacent; qui autem restiterunt, discedunt saepissime superiores. Sunt enim quaedam animi similitudines cum corpore. Ut onera contentis corporibus facilius feruntur, remissis opprimunt, simillime animus intentione sua depellit pressum omnem ponderum, remissione autem sic urgetur, ut se nequeat extollere. Et, si verum quaerimus, in omnibus officiis persequendis animi est adhibenda contentio; ea est sola offici tamquam custodia. Sed hoc idem in dolore maxime est providendum, ne quid abiecte, ne quid timide, ne quid ignave, ne quid serviliter muliebriterve faciamus, in primisque refutetur ac rejiciatur Philocteteus ille clamor. Ingemescere non numquam viro concessum est, idque raro, ejulatus ne mulieri quidem. (Tusc. disp., II, 54-55)

Magnus magister igitur dolor esse videtur. Sub eius flatu animae excrescunt.

 


Vera incessu patuit dea

Pulcherrima dearum Venus ab omnibus omni tempore putatur. Eius pulchritudo inspiravit versus multorum poetarum clarissimorum, ut Vergilius et Lucretius, sed non defuerunt  versificatores minus noti qui eam celebraverunt, ut Reposianus, qui molle carmen de amoribus Martis et Veneris composuit.
venereNegretti
Venus et Mars (Jacopo Negretti)

Iverat ad lectum Mavors, et pondere duro

floribus incumbens totum turbarat honorem;

ibat pulchra Venus vix presso pollice cauta,

florea ne teneras violarent spicula plantas;

et nunc innectens, ne rumpant oscula, crinem,

nunc vestes fluitare sinens, vix, laxa retentat,

cum nec tota latet nec totum nudat amorem.

Ille inter flores, furtivo lumine, tectus,

spectat hians Venerem totoque ardore tremescit.

Incubuit lectis Paphie. Proh sancte Cupido,

quam blandas voces, quae tunc ibi murmura fundunt!

Oscula permixtis quae tunc fixere labellis!

Quam bene consertis haeserunt artibus artus!

(Reposianus, De concubitu Martis et Veneris, vv. 96-108)

VenerePompei
Venus Pompeiana

Sed num certi sumus deam amoris tam pulchram fuisse? Videtur enim Urani filiam non paucas labes habuisse. Secundum antiquos Graecos, superciliis ad amussim exceptis, Cypriae septem menda erant, definite:

1) pes graecus (id est deae secundus digitus erat pollice longior);
2) oculorum pravitas;
3) lineae abdominis obliquae;
4) capilli flavi radicibus praediti dissimili colore ;
5) digitus medius manus ceteris longior;
6) tenues rugae circulares super collum;

7) duae fossulae super nates.

Eratne igitur foeda Venus? Minime. Immo Graeci ipsi, qui philosophiam creaverunt, asserebant quoddam mendum perfectionem donare.
VenereTiziano
Venus Anadyomene (Tiziano Vecellio)
Ergo Venus tam pulchra erat ut nulla vi resisti posset quia omnia illa menda possidebat.

De docta ignorantia

Έτσι, δεν γνωρίζω (“Scio me nescire”). Nota verba Socratica pretiosissimum donum humano generi esse puto. Enim a magna fide in rationem et a conscientia profunda propriae ignorantiae scientiam initium capit.

David_-_The_Death_of_Socrates
De morte Socratis (Jacques-Louis David)

Et ignorantia mea his diebus confirmata est. Discipulis systema onomasticum Romanum explicatura eram. Ad tria nomina (praenomen, nomen et cognomen) recte illustranda ex interreti aliquid de Caesaris nomine quaerere decrevi. Notum est praenomen nomini baptismi nostro et nomen gentilicio, id est, nomini quod originem gentis vel familiae declarat, respondere. Igitur Caesari erant praenomen Caius et nomen Iulius, quia e gente Iulia descendebat. Ei erat etiam cognomen Caesar. Cognomen Romanis erat uniuscuiusque nomen proprium, quod nominibus gentilitiis subiungebatur. Ecce. Rectae significationis cognominis praeclari ducis Romani ignara eram.

Incipiamus ab ovo. In fontibus reperiri possunt quattuor possibiles explicationes, quas omnes Historia Augusta refert:

Et quoniam de Caesarum nomine in huius praecipue vita est aliquid disputandum, qui hoc solum nome indeptus est, Caesarem vel ab elephanto, qui lingua Maurorum caesai dicitur, in proelio caeso eum, qui primus sic appellatus est, doctissimi viri et eruditissimi putant dictum, vel quia mortua matre, sed ventre caeso, sit natus, vel quod cum magnis crinibus sit utero parentis effusus, vel quod oculis caesiis et ultra humanum morem viguerit. Certe quaecumque illa, felix necessitas fuit, unde tam clarum et duraturum cum aeternitate mundi nomen effloruit.  (Hist. Aug. Ael. 2-3)

Sed quae est recta interpretatio? Investigationis meae gratia nunc scio primam iustam esse. Enim cognomen Caesar primum tributum est avo imperatoris Romani qui in bello Poenico secundo, in pugna apud Panormum anno CCLI acta, elephantum cecidit. Utrum talis avus Sextus Caesar an eius pater Lucius sit, dubium est. Deinde tale nomen successoribus traditum est. Non casu triumphus Caesarum constanter cum elephantis in tempore iungitur et saepe elephanti in nummis Caesarianis apparent, ut in imagine sequente observare potestis.

CaesarElephant
Denarium Caesaris (50-49 vel 49-48 a. Ch. n.)

 

Excludendae autem sunt aliae tres explicationes definitis rationibus:

  1. Caesaris temporibus partus caesareus tantum post mortem puerperae exercebatur. Et Aurelia, Caesaris mater, talem curationem chirurgicam non tulit et vixit longe ultra diem natalem filii.
  2. Nec caesius nec valde comatus fuit Caesar. Tales explicationes fructus sunt antiquarum superstitionum quae post mortem Imperii conditoris exortae sunt. Enim et partus caesareus et oculi caesii et caesaries  signa ominosa putabantur.

Nunc igitur aliquid plus scio. Quid de vobis?

 

Duo fratres et una mulier

Narrat Domitius Marsus, poeta qui cum Maecenate fuit et cuius pauca fragmenta nobis pervenerunt, Bavium omnia cum eius fratre divisisse, rura, domum, nummos:

Omnia cum Bavio commune frater habebat/ unanimi fratres sicut habere solent,/ rura domum nummos atque omnia denique: ut aiunt,/ corporibus geminis spiritus unus erat.

Deinde scriptor addit:

Sed postquam alterius mulier [†] concubitum novit, deposuit alter amicitiam.

Lacuna cruce indicata asperrimis pugnis philologicis initium dedit. Alii suspicabantur verbum monosyllabum cecidisse, ut “clam”, “iam”, “vix”. Alii opinabantur amantem novam sodalicium rupisse, alii de relatione homosexuali inter duos fratres loquebantur. Omni casu clarum est ligamen fraternum causa cuiusdam mulieris – utrum talis femina alterius uxor sit an non, minime interest – finem habuisse. Fortasse, ut nonnulli aiunt, simplicius est in loco crucis ponere coniunctionem “etiam”. Hic esset igitur sensus sententiae: postquam etiam alterius mulier in commune posita est et rationes carnales communes habuit, alter frater sine ulla mora amicitiam obtruncavit. Ironia Domitii aperta est: etiam Bavius eiusque frater tam eximii ut se iactarent non erant, etiamsi hoc credere facere volebant. Contra personae mediocres erant.

triangolo

Qua re Bavius tam invisus Domitio fuerit non licet scire.

 

 

De colloquio impossibili

Colloquium singulare cum nobili matrona habui.

Lesbia

«Salutem tibi dico, domina.» for, sed nullum responsum recipio. «Salve, Lesbia!» voce altiore replico, sed illa nullum verbum profert. «Lesbia, domina Lesbia!» ne una quidem syllaba ex eius ore exit. «Clodia, domina Clodia!». Nihil sentire videtur, fortasse surda est. «Domina, dea, moecha, lupa!» eam premo.

Tandem oculos erga me vertit dicens: «Visne loqui mecum an cum phantasmate a te ficto? Nonne facere vis ut ille alius?».

«Quis est iste de quo loqueris?»

«Finge mente quis sit…»

«Nonne Catullus?»

«Certe. Gaius Valerius. Ille super me agglutinavit nomen fictum, quod non exstat. Nomen rarum et poeticum, sed ficticium et mihi invisum.»

«Quam ob rem etiam Clodiam te nuper appellavi.»

«Vae! Nomen meum prostitutum est ab illo merdoso oratore.»

«Nonne merdosum definire audes illum Arpinatem artis oratoriae praeclarum magistrum, Ciceronem ipsum? Vere inter omnes constat eum verba ignita contra te pronuntiavisse. Quomodo igitur te appellare debeo?»

«Noli me appellare ullo modo. Mecum loquere. Nihil aliud.»

«In primis hoc scire vellem. Quomodo Catullo oppetivisti? »

«Is me clamavit.»

«Quo sensu?»

«Nonne poetae Musam invocant? Et ego de carne et ossibus formata ei apparui. Puer inexpertus Aeolicam poetriam videre credidit, iuvenem viginti annos natum ego multo vetustior fascinavi. Lesbiam me nominavit in versibus suis quibus invidia accendit omnes pulchras feminas Romanas.»

«Et quid mihi dicere potes de libello in quo Lesbia vocaris? Carminum ordo nobis ignotus est. Chartae nobis incomposite pervenerunt. Nunc amans tuus de quodam Hispanico dentibus candidissimis praedito loquitur nunc principem rei publicae Romanae contemnit nunc mythos narrat nunc mellitos oculos amasii  canit.»

«Ehm, bene scio eum quoque huc atque illuc futuere…»

«Sed dic mihi, quaeso, quid primum in libro venit et quid deinde?»

«Nihil novi vos reppereratis. Liber ut blogum est. Scriptum sequitur scriptum, argumentum ad aliud argumentum opponitur. Noli sollicitari…»

«Quomodo erat igitur Catullus?»

«Inusitatus. Cum Musis colludebat. Aliter non potuisset scribere versus et delicatos et vehementes et dulces et impudentes  et maestos et vita plenos et sordidos et sublimes. Me quoque lusum ei fuisse puto. Larva mei ipsius ab eo facta sum.»

«Deinde, heu, amor factus est suspicio, zelotypia, deceptio, dissidium, obitus. Luxistine post eius mortem?»

«Lugere non potui, cara.»

«Cur non?»

«Ego quoque mortua sum.»

«Sed tu longius eum supervivisti.»

«Minime. Catullus pneumonia mortuus est, ego autem, cum is de me scribere cessavit, obii silentio. Nox perpetua mihi dormienda est.»

De similitudine quadam Senecana

       “Similitudo est oratio traducens ad rem quampiam aliquid ex re dispari simile.”                (Ad Heren., 4.45.59)

Similitudo est comparatio e duabus partibus constituta in qua res altera re explicatur. Pars determinata  clarior facta est parte determinante, quae, etiamsi in se ipsa diversa est, tamen valde similis est parti determinatae. Variis causis tali artificio auctores utuntur. Secundum Quintilianum (Inst., VIII, 3, 74), similitudo ornat orationem , facitque sublimem , floridam , iucundam , mirabilem. Sed similitudo non semper adhibetur ad ornandum, sed etiam ad probandum, non raro ad apertius dicendum et velut oculis id, de quo agitur, subiciendum (Ea sumitur aut ornandi causa aut probandi aut apertius dicendi aut ante oculos ponendi. (Ad Heren., ibidem)). Talis generis mihi videtur esse similitudo qua Seneca usus est in quodam loco epistulae LXXII ad Lucilium scriptae. Hoc est epistulae excerptum:

Quod quaeris a me liquebat mihi – sic rem edidiceram – per se; sed diu non retemptavi memoriam meam, itaque non facile me sequitur. Quod evenit libris situ cohaerentibus, hoc evenisse mihi sentio: explicandus est animus et quaecumque apud illum deposita sunt subinde excuti debent, ut parata sint quotiens usus exegerit. (Ad Lucilium, 72,1)

Hac in similitudine philosophus rationem analogiae inter animum et librum instituit. Sicut liber, animus explicandus est. Sed quid est, Senecae sententia, animus? Ad quem librum philosophus se refert? Quae est similitudinis significatio?

Animus in philosophia senecana est impetus qui variis modis se patefacit: esse potest dolor, laetitia, maestitia, irritatio, cupido, rebellio, alacritas, etc., qui ratione, facultate quae hominem ab aliis animalibus distinguit, dominari debent. Ad id faciendum mens his instrumentis utitur: experientia factorum vitae bonorum et malorum, exempliis claris personarum rectarum probarumque, scientia rerum historicarum, observatione modorum quibus natura, magistra rectorum habituum, operat, frequentatione amicorum, colloquiis cum sapientibus, lectione meditata textorum multae auctoritatis. Hoc modo animum, id est nos ipsos, curamus. Lectio igitur medicina est animi, praesertim cum iactatus est. Studiosa luxuria autem valde cavenda est: non omnes libri legi possunt; sufficit possidere eos qui legi possunt. Sed non excerpta, sed opera integra legenda et inquirenda sunt. Texta adnotanda sunt, deinde opus est ab eis excerpere locos, demum commentaria redigere de personalis inquisitionis argumento.

Aetate in qua Seneca scribit volumen erat liber e charta papyracea factus quem evolvere necessarium erat ut is legi posset. Tale opus ad longa scripta magni momenti forma libraria aptissima omnium erat. Ad talem librum scriptor se refert. Libellus autem erat parvum volumen generaliter ad amicos destinatum – omnibus noti sunt versus quibus Catullus Cornelio proprium libellum dedicat (Cui dono lepidum novum libellum / arida modo pumice expolitum? (Carmina, I, 1)) – et eleganter confectum de rebus iuridicis aut poeticis, poematibus epicis vel ponderosis tractatibus oppositum. Charta erat folium papyri ad scripturam ex tempore habitam aptum (ubi quid datur oti, inludo chartis (Horatius, Serm. I, 4, 138-139)). Utcumque omnia instrumenta papyracea erant. Alia media scriptoria erant membranae (folia membranea) et tabulae (tabellae ligneae ceratae vel dealbatae)  ad commentariola brevissima scribenda.

volumen

Venimus nunc ad similitudinis significationem. Seneca hoc nobis dicere vult: animus est quasi liber in quo notas scribimus, ut memoria teneamus omnia quae in vita nostra accidunt: verba, facta, successus, errores. Quia ligamen indissolubile est inter quod sumus, quod fuimus et quod esse poterimus, hic liber animi nostri constanter legi debet. Si id non accidit, si hic liber clausus perenniter manet, quod fuimus et quod sumus obliviscimur, id est identitatem nostram perdimus. Eodem modo volumina quam saepissime revolvenda sunt, ne situs ea aggrediantur. Non casualiter in antiquis bibliothecis, non solum Romanis sed etiam in illa Ephesia, post muros, in quibus aediculae erant ad libros reponendos, diastemata creata erant ut chartae papyraceae a situ  defenderentur .

 

 

 

Femina, fragilis flos

Abhinc aliquot dies festum mulieribus dicatum celebratum est. Apud nos Italos feminae felicitantur eisque donatur flos, cui nomen est acacia dealbata, quae Italice “mimosa” appellatur. Nomen derivat e vocabulo Latino mimus. Enim floris foliae, cum tanguntur, pudice se retrahunt: fingunt se plantas sine vita esse ad impetum animalium pascentium vitandum. Qua de re @NemoOudeis hoc haicu scripsit.

mimosa

Puto talem florem aptissimum esse ad condicionem femineam repraesentandam. In praeteritis sicut in presentibus temporibus enim femina semper sub minis fuit. In antiqua Graecia, ubi, ut mythus narrat, prima femina, Pandora,  creata est ab Hephaesto ad Prometheum omnesque homines puniendos ob furtum foci,  mulier semper sub auctoritate viri vivebat, primum sub patris, deinde, post nuptias, sub mariti potestate. Ei iura politica non erant; praesertim domum liberosque curare debebat. Clari scriptores philosophique erga eam verba minime blandientia pronuntiabant. Euripides feminam considerabat pessimum omnium malorum; Plato censebat feminae locum non esse in bona ordinatione sociali; Aristoleles mendosam et imperfectam mulierem definiebat; Pythagoras dicebat malo principio quod generavit chaon et tenebras feminam creatam esse. In Media Aetate puerulae ortus calamitati aequabatur causa dotis necessariae ad eam nubendam. Nec educabatur femina nec par viro aestimabatur. Gallicae Revolutionis tempore peritiae ambitus proprii feminae tributi sunt et praesertim accessus ad instructionem et deinde ius suffragii ferendi Suffragistarum operis gratia. Feminismus subinde vindicavit eadem iura civilia, socialia, sexualia et oeconomica virum feminis tribuenda esse. Temporibus nostris in occidentali parte mundi feminae iura acquisita tuentur, vel saltem tueri conantur; in aliis partibus globi autem mulieres varias discriminationes subeunt: aliae operire totum corpus debent, aliis ad scholam accedere vetitum est, aliae ad nuptias indesideratas coactae sunt, aliae mutilationes pati debent, e.g. infibulationem, odiosissimam inter omnes. His ultimis igitur feminae occidentales se melius habere videntur. Sedne vere res sic stant? Num est laudabilis societas in qua feminis difficilius viris est laborem obtinere et in qua munus feminarum – si eum adipiscuntur – minus remuneratum vel minus gravem munere virorum est? Num est laudadilis societas in quo feminae coactae sunt esse perenniter pulchrae, blandae, media ad merces vendendas, vel reductae sunt ad rem a viro possessam?

Vel in fabulis stereotypi minime grati feminis sociantur. Talibus in scriptis enim aut feminae malae et saevae ut Crudelia De Mon (Anglice Cruella De Vil) apparent aut bonae venustaequae, sed perditae sine cuiusdam viri auxilio, ut Alba Nix.

crudeliabiancaneve