O gladiator, mi gladiator

Ut hodie pilae coriaceae lusores vel clari athletae a puellis mirantur, ita Romae antiquis temporibus gladiatores personae valde amatae a mulieribus erant. Inlecebrae gladiatorum  documenta supersunt in inscriptionibus Pompeianis quae ad posterum memoriam variorum gladiatorum nomina tradunt.

gladiatori

Celadus, e. g., gladiator Thracius (id est qui armis Thraciis dimicat) evidenter praeclarus erat ita ut retiarius Crescens, qui reti suo, quo una cum tridente luctabatur, ceperat non solum adversarios, sed etiam pulchras pupas.

Traex Celadus, retiarius Crescens puparum dominus. (CIL IV, 4356)

Insuper Crescens aegritudines sanare poterat:

Crescens retiarius puparum nocturnarum seratinus medicus. (CIL IV, 4353)

Restitutus autem multa puellarum corda fregit:

Restitutus multas decepit saepe puellas. (CIL IV, 5251)

Decimus Iunius Iuvenalis (Saturae, VI) narrat Eppiam, senatoris uxorem, relicto marito, immo per mare ad terras longinquas peragravisse ut sequeretur adamatum Sergiolum, certe minime pulchrum et vultu deturpato, sed gladiatorem. Ars gladiatoria ipsa – ut Iuvenalis ait – eum quendam Hyacinthum faciebat, hoc est similem Hyacintho, pulcherrimo puero ab Apolline amato.

img_6890
Effigies civium communium et clarorum gladiatorum  iocose pictae in muris Pompeianis

Sed pulchritudo in oculis aspicientis est, nonne?

Cogito, calculo, ergo sum

Adsum. Post aliquot dies intermissionis huc revertor. Re vera nihil magni momenti mihi dicendum est, sed ad blogum meum redire desiderabam.

Schola incepta die 12 mensis Septembris, novum annum scholarem adeo magna cum satisfactione propter obtentam translationem. Enim in lyceo ubi ego ipsa studui tandem firme docere possum. Linguam latinam in duobus conclavibus scholaribus docebo et italicam in tribus. Cum mihi hoc anno CXI discipuli sint (quam multi!), magnitudinem laboris mei aestimare conabor. Annus scholaris noster divisus est in partes duas, quarum unaquaeque quadrimestre spatium appellatur. Per omne quadrimestre spatium discipulis agendae sunt duae probationes orales et tres scriptae de lingua italica, duae orales et duae scriptae de lingua latina. Quid igitur me expectat? Mihi agendae erunt rogationes CDXLIV et emendanda CDXCII  pensa scripta linguae italicae, CCXXVIII linguae latinae. E computo recuperationis probationes exclusae sunt.

Talibus calculis subductis, ample confirmata mihi videtur illa notissima sententia Renati Cartesii, “Cogito, …”

cogito

De fele vegetariana

Fabulam lepidam a Murakami Haruki in opere cui titulus est 1Q84 scriptam Latine vertere conata sum.

murakami
Murakami Haruki

Feles in subtegulaneo magno muri masculo occurrit. In angulum impulsus, sine via effugii ulla, mus tremens inquit: “Domina feles, quaeso, noli me edere. Mihi redeundum est ad familiam meam. Liberi mei esurientes me expectant. Sine me effugere”. Feles respondit: “Noli sollicitari. Quoquo modo te non ederem. Ut sincere loquar, etiamsi voce alta dicere non possum, vegetariana sum. Nullum carnis genus edo. Quamobrem magna fortuna est tibi me oppetivisse.” Mus dixit: “Hem, quam pulchrum diem! Vere fortunatus sum quia felem vegetarianam oppetivi!” Sed post temporis punctum, feles in murem invecta est, eum falculis immotum retinuit et dentes suos in eius gula adegit. Mus se torquens dolore, ultimum spiritum trahens inquit: “Sed nonne dixisti te vegetarianam esse carnemque non edere? Nonne igitur mentita es?”. Feles sibi mustaceos lingens respondit: “Ego carnem non edo. Mentita non sum. Etenim cum domum revertero, te lactuca mutabo”.

catveg

Id quod fabula docet implicitum est. Quid nobis Murakami dicere vult, vestra sententia?

Terra tremit

“Cum sonitu venit, et ruere omnia visa repente” (Aeneis. Lib. VIII, 525): talis sonitus praeterito die Mercurii pauca sed dira secunda auditus est ab incolis Italiae centralis, dum in corde noctis in eorum lectis dormiebant. Paulo post circa eos omnia ruina et mors facta sunt: terrae motus eos visitavit.

terremoto

Quid sit terrae motus nobis scientia explicat: effectus subitae energiae liberationis in crusta Telluris quae undas seismicas producit.

Etiam antiqui tale portentum explicare conati sunt. Secundum Graecos, Neptunus Enosigaeus (Ποσειδών Ε(ν)νοσίγαιος), cum iratus erat, terram tremere faciebat tridente suo eam percutiens.

poseidon
Deus Neptunus

Romani considerabant terrae motus prodigia alios eventus terrenos praenuntiantia. In tertia oratione in L. Catilinam (III, 18) Cicero loquitur de facibus caelique ardore, de fulminum iactibus et de terrae motibus et adiungit: “ut omittam cetera, quae tam multa nobis consulibus facta sunt, ut haec, quae nunc fiunt, canere di inmortales videntur…”. Romanorum opinio solidior facta est cum, anno LXXIX p. Ch. n., violenti terrae motus litora Campana pepulerunt antecedentes  montis Vesuvii  eruptionem, quae Pompeios destruxit.

vesuvio-pre-79
Mons Vesuvius ante eruptionem (pictura pompeiana)

Seneca de terrae motu disserit in Naturalium quaestionum libro tertio:

[21,2] Duo genera sunt, ut Posidonio placet, quibus mouetur terra. Utrique nomen est proprium: altera succussio est, cum terra quatitur et sursum ac deorsum mouetur, altera inclinatio, qua in latera nutat alternis nauigii more. Ego et tertium illud existimo quod nostro uocabulo signatum est; non enim sine causa tremorem terrae dixere maiores, qui utrique dissimilis est; nam nec succutiuntur tunc omnia nec inclinantur sed uibrantur, res minime in eiusmodi casu noxia; sicut longe perniciosior est inclinatio concussione: nam nisi celeriter ex altera parte properabit motus qui inclinata restituat, ruina necessario sequitur.

Vehemens (magnitudine 6.2) et succutiens fuit ipse terrae motus qui abhinc paucos dies Latium devastavit, plane destruens urbem Amatricem.

amatrice
Amatrix post et ante terrae motum

Quassationibus suis continuis Terrae motus fabulas varias inspiraverunt. Inter omnes placet mihi illa Sicula, saeculo XIII exeunte scripta, quae de iuvene Messanensi “Colapesce” (id est Nicolaus Piscis) appellato narrat.

guttuso_colapesce2
Colapesce (Renato Guttuso)

Puer mare tam amabat ut degeret diei magnam partem demersus in imis Siciliae orientalis litoris aquis,  formas, vitam coloresque illius magici mundi mirans. Olim iuvenis in hiatus se mersit, ut poculum aureum quaereret sine quo filiam tyranni Messanae in uxorem ducere non potuisset, et inter squalos minaces animadvertit eius patriam sustineri tribus columnis positis sub  Siciliae tribus verticibus geographicis: alia in bono statu erat, alia laesa apparebat, et alia, quae sub eius urbe, Messana, stabat, fractura erat. Emersus poculum tyranno dedit, sed rex, filiae precibus insensibilis, coegit “Colapesce” in mare iterum descendere: si anulum pretiosissimum invenisset, principissae manum obtineret.  “Colapesce” numquam rediit. Fertur eum permansisse in imo mari ut columnam fractam omnibus viribus suis sustineret  ad patriam servandam.

 

 

Lectiones amoris

ADMIROR O PARIES TE NON CECIDISSE RVINIS

QVI TOT SCRIPTORVM TAEDIA SVSTINEAS (CIL IV, 2487)

Hoc distichon in Pompeiorum muris repertum est. Urbs Campana enim conservat multas et varias inscriptiones parietarias, quae nobis tradunt testimonium civitatis vivae, affectionibus et cupiditatibus plenae. Vita cottidiana urbis resonat in sententiolis praeconialibus, in nuntiis spectaculorum, in cauponarum insignibus, in obtrectationibus personalibus et praesertim in sententiis amore cupidineque redundantibus. Amor in muris Pompeianis evocatus fines non habet: a sententiis aulicis et poeticis usque ad affirmationes scurriles exspatiatur, imperativus categoricus est:

QVISQVIS AMAT VALEAT PEREAT QVI NESCIT AMARE

BIS TANTO PEREAT QVISVIS AMARE VETAT (CIL IV, 4659)

450px-Affresco_romano_-_Pompei_-_eros_e_Psiche
Eros et Psyche (pictura pompeiana)

Amorem aegritudinem esse asserebat gladiator retiarius Crescens, qui poenas amoris puellarum curabat:

CRESCENS RETIARIVS PVPARVM NOCTVRNARVM SERATINVS MEDICVS (CIL IV, 4353)

Puellae igitur “pupae” vernaculo idiomate campano appellabantur:

PVPA QVE BELA ES

quidam scripsit, utens verbo “bela”, quod, sicut “bella”, erat adiectivum typicum sermonis familiaris pro docto “pulchra”; et denuo,

VASIA RAPVI, QVAERIS, FORMOSA PVELLA.

Amans cornigerus autem deplorabat:

NYCHERATE VANA SVCCVLA

cum porcula comparans amasiam. Ex ipso verbo “succula” derivat vocabulum vernaculi idiomatis neapolitani “zoccola”, quod lupam indicat. Amantes infelices tam irati erant ut  ipsam deam amoris minarentur:

VENERI VOLO FRANGERE COSTAS/FVSTIBVS ET LVMBVS DEBILITARE DEAE/SI POTEST EA MIHI TENERVM PERTVNDERE PECTVS, QVIT EGO/NON POSSIM CAPVT ILLAE FRANGERE FVSTE? (CIL IV, 1824)

venereinconchigliapompei
Venus in concha (pictura pompeiana)

Non rare accidebat ut puellae blanditias masculinas spernerent, ut patet e verbis sequentibus: SERENA ISIDORVM FASTIDIT. Aliae iuvenes mulieres autem  eorum sponsum reprehendebant: INDECENS ES, scribit Virgula de amasio Terentio.

Amor mercenarius valde diffusus erat inter Pompeianos. Enim in urbe, in qua tantum triginta quinque milia habitantes vivebant, erant  XXXV lustra, inter quae distingui poterant XIX lupanares (aedificia propria ubi homines actus sexuales cum meretricibus vel cinaedis facere poterant), VII postribula (conclavia separata a privatis erecta apud eorum domus) et IX cellae meretriciae (cubicula in domibus privatis sita et locata ad congressus sexuales). Ad meretricium se referunt inscriptiones sequentes:

SVM TVA AERE (CIL IV, 5372)

vel:

SI QVIS HIS SEDERIT/LEGAT HOC ANTE OMNIA:/SIQVI FVTVERE VOLET/ATTICEN QVAERAT ASSIBVS XVI (CIL IV, 1751).

lupanare-interno2
Lupanaris pars interior
pompei-interno-di-lupanara
Lectus in interiore lupanari

Tandem muri pompeiani et amoris paterni testes sunt:

IVVENILLA NATA DIE SATVRNI, HORA SECVNDA VESPERTINA, IIII NONAS AVGVSTAS.

Haec verba anno LXXIX p. Ch. n. scripta sunt. XXII post dies parvula Iuvenilla et eius miser pater saxis liquefactis sepulti sunt .

pompei7

 

 

Non solum Pokemonstra…

Forte incucurri in paginam retialem Musei Archaeologici Florentiae (MAF) ubi simulacrum magni momenti conservatur. De Chimaera Arretii agitur, opus praestantissimum artis Etruscae V saeculo vel initio IV a. Ch. n. effectum, sed adhuc actuale eius significationis causa. Enim “Id Chimaera est” aut “Chimaeram insequeris” dicere solemus ut indicemus desiderium, imaginationem vel somnium impossibile.

1280px-Chimera_d'arezzo,_fi,_04
Chimaera Arretii

Chimaera, monstrum formatum ex tribus animalibus, leone, capra et serpente, ignem ex ore spirans, fructus unionis inter Echidnam et Typhoeum, genita una cum Cerbero, Orthro et Hydra Lernaea, a Bellerophonte occisa est potissimum ope  equi alati Pegasi.

IMG_3899
Gemma Romana repraesentans conflictum inter Chimaeram et Bellerophontem Pegasum equitantem

Creatura mythologica iam comparet in Iliade homerica (VI, 180-183):

ἣ δ᾽ ἄρ᾽ ἔην θεῖον γένος οὐδ᾽ ἀνθρώπων,
πρόσθε λέων, ὄπιθεν δὲ δράκων, μέσση δὲ χίμαιρα,
δεινὸν ἀποπνείουσα πυρὸς μένος αἰθομένοιο,
καὶ τὴν μὲν κατέπεφνε θεῶν τεράεσσι πιθήσας.

Sed etiam in operibus Vergilii, Hesiodi, Platonis et Phaedri apparet.

Quid igitur repraesentat animal istud? Variae hypotheses proferuntur. Sunt qui putant Chimaeram summam vitiorum: leo violentia est, serpens perfidia et capra luxuria. Contra virtus in Bellerophonte incarnatur. Alchimia professores autem Chimaeram ita explicabant: leo est animus, vis, sol, calor aestasque; serpens repraesentat malum, noctem, senectutem hiememque; capra denim est transitio, crepusculum, autumnus et ver. Ergo in Media Aetate  Chimaera facta est signum mutationis, sed significatione negativa praeditum.

Cum anno MDXXXIII simulacrum inventum est, id fractum erat. Fuit ideo necessarium opus recomponere. Hoc faciendo refectores magnum et grave mendum commiserunt: serpens enim invehi debuisset contra Bellerophontem et non cornu caprae mordere! Sed errare humanum est, nonne?

Heri sicut hodie homines monstra fugentia insequuntur vel monstra effugiunt. Heri Chimerae, hodie Pokemonstra.

pokemon-go-2-600x353
Ludus electronicus “Pokemon go”

Dum nos disiungat mors

Verbis graecis ἔρως καὶ θάνατος saepissime utimur ut indicemus duas vires quae humanam vitam concutiunt.  Re vera tale binomium non pertinet nisi secundo loco  ad culturam graecam. Enim in Graecia amor est alternis vicibus insania, extasis, furor et dolor, sed plerumque est experientia voluptuosa aut vivenda aut desideranda. Cupio dissolvi, secundum Philippum Ariès (“Histoire de la mort en Occident”), ad amorem iungitur a saeculo XV, cum Saltatio Mortis, melancholica et casta, in saltationem lascivam se convertit. Attamen notus casus Orphei nexum inter amorem et mortem anticipare videtur. Epilogus eventus infelix est, ut omnes scimus.

orfeo

Sed curnam Orpheus aversatus est? Cantor Italicus Robertus Vecchioni in pulchro carmine “Euridice” fingit divinum cantorem, uxore restituta, timere ne Eurydice, frigore mortis regustato, tacta amore recalescere nequeat. Patricius Suskind autem in exagio “De amore et morte” explicationem differentem proponit: Orpheus, sicut omnis lyricus cantor, tergis spectatoribus revolutis  diu canere non potest; contra eius naturam est.

Quod Orpheo impossibile fuit, id est compromissum inter duas vires pristinas existentiae obtinere, possibile fuit cuidam pari quod vixit  aetate  quae ante hominum memoriam fuit . Agitur de viro et muliere quorum sepulcrum recenter inventum est in Russia apud lacum nomine “Baikal”. In tumulo strati iacent mas et femina qui manus suas iungunt.

baikal5
Mas et femina manus suas in sepulcro iungunt.

 

baikal4
Mas ornatus est anulis arcanis; eius caput cervi dentibus circumdatum est.

Nescimus utrum coniuges an fratres an simpliciter propinqui sint. Placet mihi fingere eos coniuges esse qui etiam post mortem amore iuncti maneant.

Amor et mors multorum poetarum carmina inspiraverunt. Inter omnes mihi cari sunt versus Iacobi Leopardi, qui in poesi cui titulus est “Amore e Morte” fratres vocat haec dua principia quae Cosmum regunt:

Fratelli, a un tempo stesso, Amore e Morte
ingenerò la sorte.
Cose quaggiù sì belle
altre il mondo non ha, non han le stelle.
Nasce dall’uno il bene,
nasce il piacer maggiore
che per lo mar dell’essere si trova;
l’altra ogni gran dolore,
ogni gran male annulla.