Non modo cantiunculae sunt

Secundum Svetonium, Tiberius, historiae fabularis studiosus, grammaticos quaestionibus singularibus experiebatur: “Quae mater Hecubae, quod Achilli nomen inter virgines fuisset, quid Sirenes cantare sint solitae” (Tib., III, 70). Rogatio ultima insidiosa est, quia nemo id scire poterat. Homerus enim nihil de Sirenum cantus argumento dicit, sed tantum narrat eas heroa invitavisse ut earum vocem auscultaret:

δεῦρ᾽ ἄγ᾽ ἰών, πολύαιν᾽ Ὀδυσεῦ, μέγα κῦδος Ἀχαιῶν,

νῆα κατάστησον, ἵνα νωιτέρην ὄπ ἀκούσηις.

οὐ γάρ πώ τις τῆιδε παρήλασε νηὶ μελαίνηι,

πρίν γ᾽ ἡμέων μελίγηρυν ἀπὸ στομάτων ὄπ᾽ ἀκοῦσαι,

ἀλλ᾽ ὅ γε τερψάμενος νεῖται καὶ πλείονα εἰδώς.

ἴδμεν γάρ τοι πάνθ᾽ ὅσ᾽ ἐνὶ Τροίηι εὐρείηι

Ἀργεῖοι Τρῶές τε θεῶν ἰότητι μόγησαν,

ἴδμεν δ᾽, ὅσσα γένηται ἐπὶ χθονὶ πουλυβοτείρηι. (Od., XII, 184-191)

ulisse-e-le-sirene
Ulixes et Sirenes (Pictura vascularis)

Istum ipsum locum Cicero ita vertit:

O decus Argolicum, quin puppim flectis, Ulixes, / Auribus ut nostros possis agnoscere cantus? / Nam nemo haec umquam est transvectus caerula cursu, / Quin prius astiterit vocum dulcedine captus, / Post, variis avido satiatus pectore musis, / Doctior ad patrias lapsus pervenerit oras. / Nos grave certamen belli clademque tenemus, / Graecia quam Troiae divino numine vexit, / Omniaque e latis rerum vestigia terris. 

Orator subinde adiungit:
Vidit Homerus probari fabulam non posse si cantiunculis tantus irretitus vir teneretur; scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem. Atque omnia quidem scire cuiuscumquemodi sint cupere curiosorum, duci vero maiorum rerum contemplatione ad cupiditatem scientiae summorum virorum est putandum. (De finibus bonorum et malorum, V, 18)

Secundum Ciceronem igitur Sirenum cantus scientiae pollicitatio est. Dantes Alagherius autem modo christiano arcanum solvit: Sirenes peccati fascinantis et dilectabilis bonorum terrenorum symbolum sunt.

sirenadalì
De Sirene (S. Dalì)

Summus  poëta cedit dulci sono vocis eiusdem Sirenis quam Ulixes nanctus erat in eius itinere.

Poi ch’ella avea ‘l parlar così disciolto,
cominciava a cantar sì, che con pena
da lei avrei mio intento rivolto.
«Io son, cantava, io son dolce serena,
che’ marinai in mezzo mar dismago;
tanto son di piacere a sentir piena!
Io volsi Ulisse del suo cammin vago
al canto mio; e qual meco s’ausa,
rado sen parte; sì tutto l’appago!» (Purgatorio, XIX, 16-22)

Recenter alii scriptores Sirenum aenigma tractaverunt. Franciscus Kafka in eius opere De silentio Sirenum mythum haud mediocriter variat: ab hac parte Ulixes, qui heroos homerici animo caret, sibi aures claudit, ut socii faciunt, ab illa parte creaturae aquaticae nova arma habent: silentes manent. Incertum est utrum earum silentium prolusio ad vitae humanae inanitatem sit an Ulixes eas audire recuset, exprimens distantiam hominis a divino.

Bertoldus Brecht autem in eius opere De Ulixis mendacio affirmat Sirenes cantum Ulixi negavisse, nolentes earum artem donare pusillo homini qui earum cantui cedere non poterat et qui, re vera,  earum vocem mellifluam tantum sentire finxit. Poesin Sirenum cantui comparando Brecht ex se quaerit quomodo ars possibilis sit cum ii qui audiunt implicari nolint.

La-sirena-e-il-poeta
De Sirene et poeta (M. Chagall)

 

Quid igitur Sirenes cantare solitae sunt? Fortasse – ut Italus Calvino ait – Odysseam canere pergunt, forsan simillimam illi quam legimus, forsan diversissimam.

 

Tempus rapide decurrit…

Luces et umbrae

Casu incucurri in photographias a Vincentio Balocchi, machinatore et photographo Florentino, captas, quarum celeberrima est illa quae inscribitur “Umbra Davidis a Michaele Angelo creati”.

Ombra-di-David-Michelangelo-1960-665x919
L’ombra del David di Michelangelo (1960)

Sed inter artificis omnes imagines  me tetigit ea cui titulus est “De ianua”.

IMG_4299
La porta (Vincenzo Balocchi)

 

Photographia variis rationibus me fascinat. Imago tam mirabiliter conficitur ut difficile sit intellegere utrum photographema an pictura ante oculos nostros stet. Luces umbraeque faciunt ut imaginis subiectum planius sit. Estne ianua semiaperta an semiclausa? Umbrae nobis recognoscere sinunt ostium semiapertum est. Et quid instat in columna quae valvam sustinet? De animali agitur, sed quod est animal? Denuo umbra nobis melius discernere permittit: animal avis esse videtur, probabiliter aquila est. Contra non paucas quaestiones imago ipsa suscitat. Cur gradus ascendendi sunt ad limen superandum, aliis verbis, quo ducit accessus iste? Quis ianuam aperuit? An forsan aliquis eam apertam reliquit? Quae significatio aquilae tribuenda est nobis? Responsum vere arduum est, quia avis sensus differentes assumit apud varios populos et in differentibus aetatibus. Animal Iovi sacrum, potentiae symbolum est apud Romanos;   Aegyptii autem partem hominis quae aeterne vivit et quae “Ba” appellatur aquilae forma pingunt. Romani quoque putabant animas Caesarum post mortem, corporis onere liberatas, aquilae forma ad immortalitatem solarem assurgere. Apud alias gentes porro aquila est animal psycopompum vel augurale. Res igitur fere insolubilis apparet. Mea sententia, in hoc casu ianua non separationis, sed communicationis elementum considerari potest ad vitam ipsam repraesentandam. Transitus continuus per ianuas enim vita nostra est, iter  ab ortu usque ad mortem lucibus umbrisque disseminatum.

 

 

Non quam diu sed quam bene

Ut saepe mihi accidit, cum incurro in sententias quae animum meum tangunt eas Latine vertere conor. De habitu hominum erga mortem et senectutem hoc Iacobus Leopardi scripsit:

Mors non est malum: quia hominem omnibus a malis liberat, et una cum bonis ei desideria surripit. Senectus est malum summum: quia hominem omnibus oblectamentis orbat, omnes eorum appetitus ei relinquens. Nihilominus homines mortem timent, et senectutem cupiunt.(Giacomo Leopardi, Pensieri, VI)

Ecquis est, qui diu vivere non cupit? Sed longe vivere non bene vivere significat. Enim, secundum Senecam, non ut diu vivamus curandum est sed ut satis (Ep. ad Lucilium, 93,2). Non dissimiliter Cicero nobis dicit:

Quod cuique temporis ad vivendum datur, (homo) eo debet esse contentus. […] Breve enim tempus aetatis satis longum est ad bene honesteque vivendum (De senectute, 72).

Et concludit:

Vivendi finis est optimus, quum, integra mente certisque sensibus, opus ipsa suum eadem, quae coagmentavit, natura dissolvit; ut navem, ut aedificium idem destruit facillime, qui construxit, sic hominem eadem optime, quae conglutinavit, natura dissolvit.

Sunt etiam qui mortem irridere queunt, ut moderator Italicus Marius Monicelli, quod, eius sententia, de morte ridere est modus aptissimus ad vitae inanitatem comprehendendam.

monicelli brancaleone (3)
Brancaleone alle Crociate di Mario Monicelli (1970)

In pellicula quae “Brancaleone alle Crociate” inscribitur Brancaleo, gloriosam vitae finem petens, occurrit morti ipsi cum qua colloquitur in hoc magnifico dialogo quem in pellicula spectare potestis et hic legere.

Sicut clari scriptores Latini quorum supra mentionem feci, etiam moderator cinematographicus nobis idem dicere velle videtur: longa est vita si plena est.

 

Grave est, sed humanum est

Transcurrunt dies, sed dolor non cessat. Igitur a Seneca denuo auxilium peto. Scribit philosophus ad Marciam, inconsolabilem post filii Metilii mortem:

Grave est tamen quem educaveris iuvenem, iam matri iam patri praesidium ac decus amittere.’ Quis negat grave esse? sed humanum est. Ad hoc genitus es, ut perderes ut perires, ut sperares metueres, alios teque inquietares, mortem et timeres et optares et, quod est pessimum, numquam scires cuius esses status. (Cons. ad Marciam, 17,1)

Amissionis gravitas igitur comprehendi debet in vitae nostrae generali asperitate, quae nota esse debet nobis. Inclinatio ad dolorem leniendum facit ut putemus extraordinarium quod nos tam dure percutit. Vera cura, secundum Senecam, constat autem in complectendo condicionis humanae realitatem: oculos claudere ante curas nulla utilitate est. Vita est sicut iter per mare actum: antequam navem solvimus, scimus nos loca amoena et naturae prodigia visuros esse, sed etiam consci sumus nos pericula et res necopinatas subituros. Nihilominus portu eximus. Hoc bene sciebant parentes nostri, qui, cum condicionem vitae nossent, in hanc nos sustulerunt. (Cons. ad Marciam, 18, 8)

Similiter Polybium, fratre orbatum, consolando philosophus asserit:

Ita est: nihil perpetuum, pauca diuturna sunt; aliud alio modo fragile est, rerum exitus variantur, ceterum quidquid coepit et desinet. (Cons. ad Polybium, 1,1)

Quid igitur remedium dolori? Se studiis immergere et producere memoriam cari extincti de eo scribendo:

[…]hoc enim unum est in rebus humanis opus  cui nulla tempestas noceat, quod nulla consumat vetustas. Cetera quae per constructiones lapidum et marmoreas moles aut terrenos tumulos in magnam eductos altitudinem constant, non propagant longam diem, quippe et ipsa intereunt: inmortalis est ingenii memoria. (Cons. ad Polybium, 18, 2)

Et quis memorari dignior est quam pater meus? Antonius ei nomen erat, immo est, quia in corde meo vivere pergit. Tale nomen e verbo Graeco anthos (flos) vel antionos (qui antea natus est) derivare videtur. Et vere sicut ramus floreus qui primus in arbore florescit vitam meam pervasit olore amoris veri, quem nullus alius vir mihi dare poterit.

Quis non errat mortalis?

Multum prosperumque successum habuit apud nos Italos carmen cui titulus est “Andiamo a comandare” quod praeterito anno iuvenis recitator rapianus, Fabius Rovazzi, composuit cecinitque. Enim, dum scribo, iam 138.292.688 personarum, cantationis pelliculam in TuTubo viserunt. Talis exitus rationes hae mihi videntur: musicae rhythmus excitans, saltatio nova quae carmen comitatur, gregis musici peritia sympathiaque et, demum, carminis argumentum. Ut signum imprimamus in societate nostra, inanibus specibus, inconsideratis delectibus, imitatione morum popularium consumpta, pauca sufficiunt. Rationem, quae quasi res molesta in capite nostro hodie facta est, sequendo sponte se gerere oportet: non potiones alcoholicas, sed aquam medicatam bibere, non autoraedas sumptuosas, sed tractorium gubernare, non eleganter vestiti, sed soleis indutis in deverticula nocturna intrare.

rovazzi

Est qui in linguam Latinam vertere clarum carmen Italicum conatus est et est qui eum aspere reprehendit. Enim carminis versio  Latina, a Gennaro Amandonico acta, obiurgata est ab expertis linguae Latinae qui in blogo GrecoLatinoVivo scribunt. Latinistae varia menda in traslatione recognoverunt, ut legere potestis in hoc commentario, in quo parum satisfacti de idearum restitutione ei se declarant. Ego autem, quae saepe erro et in labore et in vita, laudo conatum collegae Caralitani, qui, etsi interdum erravit, tamen amoenam pelliculam cum discipulis suis conficere quivit vivacitatem linguae Latinae demonstrando.

Ad commentariolum meum concludendum vobis relinquo cantationis textum a me, nescio quam recte, emendatum.

DOMINATUM EAMUS

Sed vide, domine Rovazzi, manu hic teneo scidam tuam et dicere cogor omnium indicum tibi dominatum ire crevisse. Aegre fero. / In capite meo est tarmes, suo munere fungitur dimidiatum / interdum sonus incipit agens / et quotiescumque incipit sum in re molesta / sicut illo tempore cum eram in caupona. / “Possumne tibi potum offerre?” / Illa inquit: “Bene habet.” / Attamen, cum ei poculum porrigam, / morbus est, / gravis est, / me fugite, / est contagio! / Nescio utrum vesanus sim / an vir summi ingenii, / mei ipsius imagines capio tamquam Gueus Pequinus. / Non porra haurio, / etiam abstemius sum, / ego non male me gero, sed… / Tractorium via tangente, /dominatum eamus, / picturas capio cum meo cane, / dominatum eamus, / soleis in taberna, / dominatum eamus, / medicata aqua ebrius fio, / dominatum eamus. /  In capite meo est tarmes, suo munere fungitur dimidiatum / interdum sonus incipit agens / et mihi est circumagens caput sicut veruculum vitulinum. / Musicam restinguo in tuo collegio. / “Perite, Rovazzi, sed quid agis?”