Non modo cantiunculae sunt

Secundum Svetonium, Tiberius, historiae fabularis studiosus, grammaticos quaestionibus singularibus experiebatur: “Quae mater Hecubae, quod Achilli nomen inter virgines fuisset, quid Sirenes cantare sint solitae” (Tib., III, 70). Rogatio ultima insidiosa est, quia nemo id scire poterat. Homerus enim nihil de Sirenum cantus argumento dicit, sed tantum narrat eas heroa invitavisse ut earum vocem auscultaret:

δεῦρ᾽ ἄγ᾽ ἰών, πολύαιν᾽ Ὀδυσεῦ, μέγα κῦδος Ἀχαιῶν,

νῆα κατάστησον, ἵνα νωιτέρην ὄπ ἀκούσηις.

οὐ γάρ πώ τις τῆιδε παρήλασε νηὶ μελαίνηι,

πρίν γ᾽ ἡμέων μελίγηρυν ἀπὸ στομάτων ὄπ᾽ ἀκοῦσαι,

ἀλλ᾽ ὅ γε τερψάμενος νεῖται καὶ πλείονα εἰδώς.

ἴδμεν γάρ τοι πάνθ᾽ ὅσ᾽ ἐνὶ Τροίηι εὐρείηι

Ἀργεῖοι Τρῶές τε θεῶν ἰότητι μόγησαν,

ἴδμεν δ᾽, ὅσσα γένηται ἐπὶ χθονὶ πουλυβοτείρηι. (Od., XII, 184-191)

ulisse-e-le-sirene
Ulixes et Sirenes (Pictura vascularis)

Istum ipsum locum Cicero ita vertit:

O decus Argolicum, quin puppim flectis, Ulixes, / Auribus ut nostros possis agnoscere cantus? / Nam nemo haec umquam est transvectus caerula cursu, / Quin prius astiterit vocum dulcedine captus, / Post, variis avido satiatus pectore musis, / Doctior ad patrias lapsus pervenerit oras. / Nos grave certamen belli clademque tenemus, / Graecia quam Troiae divino numine vexit, / Omniaque e latis rerum vestigia terris. 

Orator subinde adiungit:
Vidit Homerus probari fabulam non posse si cantiunculis tantus irretitus vir teneretur; scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem. Atque omnia quidem scire cuiuscumquemodi sint cupere curiosorum, duci vero maiorum rerum contemplatione ad cupiditatem scientiae summorum virorum est putandum. (De finibus bonorum et malorum, V, 18)

Secundum Ciceronem igitur Sirenum cantus scientiae pollicitatio est. Dantes Alagherius autem modo christiano arcanum solvit: Sirenes peccati fascinantis et dilectabilis bonorum terrenorum symbolum sunt.

sirenadalì
De Sirene (S. Dalì)

Summus  poëta cedit dulci sono vocis eiusdem Sirenis quam Ulixes nanctus erat in eius itinere.

Poi ch’ella avea ‘l parlar così disciolto,
cominciava a cantar sì, che con pena
da lei avrei mio intento rivolto.
«Io son, cantava, io son dolce serena,
che’ marinai in mezzo mar dismago;
tanto son di piacere a sentir piena!
Io volsi Ulisse del suo cammin vago
al canto mio; e qual meco s’ausa,
rado sen parte; sì tutto l’appago!» (Purgatorio, XIX, 16-22)

Recenter alii scriptores Sirenum aenigma tractaverunt. Franciscus Kafka in eius opere De silentio Sirenum mythum haud mediocriter variat: ab hac parte Ulixes, qui heroos homerici animo caret, sibi aures claudit, ut socii faciunt, ab illa parte creaturae aquaticae nova arma habent: silentes manent. Incertum est utrum earum silentium prolusio ad vitae humanae inanitatem sit an Ulixes eas audire recuset, exprimens distantiam hominis a divino.

Bertoldus Brecht autem in eius opere De Ulixis mendacio affirmat Sirenes cantum Ulixi negavisse, nolentes earum artem donare pusillo homini qui earum cantui cedere non poterat et qui, re vera,  earum vocem mellifluam tantum sentire finxit. Poesin Sirenum cantui comparando Brecht ex se quaerit quomodo ars possibilis sit cum ii qui audiunt implicari nolint.

La-sirena-e-il-poeta
De Sirene et poeta (M. Chagall)

 

Quid igitur Sirenes cantare solitae sunt? Fortasse – ut Italus Calvino ait – Odysseam canere pergunt, forsan simillimam illi quam legimus, forsan diversissimam.

 

Annunci

Rispondi

Inserisci i tuoi dati qui sotto o clicca su un'icona per effettuare l'accesso:

Logo WordPress.com

Stai commentando usando il tuo account WordPress.com. Chiudi sessione / Modifica )

Foto Twitter

Stai commentando usando il tuo account Twitter. Chiudi sessione / Modifica )

Foto di Facebook

Stai commentando usando il tuo account Facebook. Chiudi sessione / Modifica )

Google+ photo

Stai commentando usando il tuo account Google+. Chiudi sessione / Modifica )

Connessione a %s...